Ιδιοτέλεια και Ατομικό Συμφέρον / Erich Fromm

Ο σύγχρονος πολιτισμός και διαποτισμένος από ένα ταμπού σχετικά με την ιδιοτέλεια. Διδασκόμαστε πως το να είμαστε ιδιοτελείς είναι αμάρτημα ενώ είναι αρετή να αγαπάμε τους άλλους. Είναι βέβαιο πως το δόγμα αυτό έρχεται σε χτυπητή αντίθεση με τη πρακτική της σύγχρονης κοινωνίας, που υποστηρίζει το δόγμα ότι η πιο δυναμική και η πιο δικαιολογημένη παρόρμηση στον άνθρωπο είναι η ιδιοτέλεια και ότι, ακολουθώντας αυτή την επιτακτική παρόρμηση, το άτομο συμβάλλει κατά τον καλύτερο τρόπο στο κοινό καλό. Ωστόσο, το δόγμα που ανακηρύσσει την ιδιοτέλεια σαν το μεγαλύτερο κακό και την αγάπη σαν την ύψιστη αρετή, εξακολουθεί να είναι ισχυρό. Η ιδιοτέλεια χρησιμοποιείται εδώ σχεδόν σαν συνώνυμο της φιλαυτίας. Έχει κανείς να διαλέξει ανάμεσα στο να αγαπά τους άλλους, που είναι αρετή, ή να αγαπά τον εαυτό του , που είναι αμάρτημα.

Το δόγμα σύμφωνα με το οποίο η ιδιοτέλεια αποτελεί το μεγαλύτερο κακό και πως το να αγαπάει κανείς τον εαυτό του αποκλείει την αγάπη για τους άλλους, δεν περιορίζεται μόνο στη θεολογία και τη φιλοσοφία, αλλά έχει γίνει μία από τις ιδέες που προβάλλονται συστηματικά στο σπίτι, στο σχολείο, στον κινηματογράφο, τα βιβλία, ουσιαστικά σε όλα τα όργανα της κοινωνικής προτροπής: « Μην είσαι ιδιοτελής», αποτελεί μια φράση που έχει εντυπωθεί σε εκατομμύρια παιδιά, από γενιά σε γενιά. Το νόημα της είναι αόριστο. Πολλοί θα έλεγαν πως σημαίνει να μην είσαι εγωιστής , απερίσκεπτος, αδιάφορος για τους άλλους.  Στην πραγματικότητα σημαίνει πολύ περισσότερα απ’ αυτό. Το να μην είσαι ιδιοτελής, σημαίνει να μην κάνεις ό,τι θέλεις, να παραμερίζεις τις επιθυμίες σου για χατίρι αυτών που βρίσκονται στην εξουσία. « Μην είσαι ιδιοτελής», σε τελευταία ανάλυση, έχει την ίδια διφορούμενη έννοια όπως στον Καλβινισμό. Ξέχωρα από τις καταφανείς έννοιές του, σημαίνει επίσης «μην αγαπάς τον εαυτό σου», «μην είσαι ο εαυτός σου», αλλά υπόταξε τον εαυτό σου σε κάτι πιο σπουδαίο από τον εαυτό σου, σε μια εξωτερική δύναμη, ή στην εσωτερικευμένη της έννοια «καθήκον». « Μην είσαι ιδιοτελής» κατάντησε ναείναι το πιο ισχυρό ιδεολογικό όργανο για την κατάπνιξη του αυθορμητισμού και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας. Κάτω από την πίεση αυτού του συναισθήματος. ζητούν από το άτομο κάθε θυσία και πλήρη υποταγή: είναι «ανιδιοτελής» μόνο οι πράξεις εκείνες, που δεν εξυπηρετούν το άτομο. αλλά κάποιον ή κάτι έξω από το άτομο.

Πρέπει να το τονίσουμε, ότι η εικόνα αυτή είναι κατά μία έννοια μονόπλευρη. Γιατί ξέχωρα από το δόγμα πως δεν πρέπει να είναι ιδιοτελής, στη σύγχρονη κοινωνία προπαγανδίζεται και το αντίθετο δόγμα: μην παρουσιάζεις τα επιχειρήματα σου, να ενεργείς σύμφωνα με το συμφέρον σου. Κάνοντας το αυτό, θα ενεργείς και για το μεγαλύτερο όφελος όλων των άλλων. Στην πραγματικότητα, η ιδέα ότι ο εγωισμός  αποτελεί τη βάση  για την γενική ευημερία, είναι μια αρχή πάνω στην οποία στηρίζεται η ανταγωνιστική κοινωνία. Είναι να τα χάνει κανείς με το γεγονός ότι, , σε έναν και τον αυτό πολιτισμό, διδάσκονται πλάι πλάι δυο φαινομενικά αντιφατικές αρχές. Σχετικά με το γεγονός αυτό, δεν υπάρχει αμφιβολία. Ένα αποτέλεσμα αυτής της αντίφασης είναι η σύγχυση στο άτομο. Συνθλιβόμενο ανάμεσα σε δύο δόγματα, συναντά σοβαρά εμπόδια στη διαδικασία ολοκλήρωσης της προσωπικότητάς του. Η σύγχυση αυτή είναι μία από τις πιο σημαντικές πηγές απορίας και αδυναμίας του σύγχρονου ανθρώπου.

Παίρνοντας σα δοσμένο ότι η αγάπη για τον εαυτό μας και για τους άλλους είναι κατ’ αρχή συναφής, πως θα πρέπει να εξηγήσουμε την ιδιοτέλεια, που προφανώς αποκλείει το γνήσιο ενδιαφέρον για τους άλλους; Ο ιδιοτελής  ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του, τα επιθυμεί όλα για τον εαυτό του, δε νιώθει ευχαρίστηση όταν δίνει, αλλά μόνο όταν παίρνει. Βλέπει τον εξωτερικό κόσμο μόνο από την άποψη του τι μπορεί να πάρει απ’ αυτόν. Δε δείχνει ενδιαφέρον για τις ανάγκες των άλλων, ούτε και σεβασμό για την ακεραιότητα και την αξιοπρέπειά τους. Δε μπορεί να δει παρά τον εαυτό του. Κρίνει όλους και όλα από τη χρησιμότητα που έχουν γι’ αυτόν. Βασικά δεν είναι σε θέση να αγαπήσει. Αυτό δεν αποδείχνει πως το ενδιαφέρον για τους άλλους και το ενδιαφέρον για τον εαυτό μας είναι δύο αναπόφευκτα σκέλη εκλογής; θα συνέβαινε αυτό αν ιδιοτέλεια και η αγάπη για τον εαυτό μας (φιλαυτία) ταυτίζονταν. Η υπόθεση όμως αυτή είναι ακριβώς το ψέμα που οδήγησε σε πολλά λαθεμένα συμπεράσματα σχετικά με το πρόβλημά μας.  Η ιδιοτέλεια και η αγάπη για τον εαυτό μας, μακριά από του να είναι ταυτόσημα, είναι στη πραγματικότητα αντίθετα. Ο ιδιοτελής δεν αγαπά τον εαυτό του πάρα πολύ, τον αγαπάει πολύ λίγο. Ουσιαστικά τον μισεί. Η έλλειψη αυτή αγάπης και φροντίδας για τον εαυτό του, που δεν είναι παρά μόνο μία έκφραση αυτής της έλλειψης παραγωγικότητας, τον αφήνει άδειο και απογοητευμένο. Είναι υποχρεωτικά δυστυχής και ενδιαφέρεται τρομερά να αρπάξει από τη ζωή τις χαρές εκείνες που ο ίδιος δεν επιτρέπει στον εαυτό του να τις γευτεί. Φαίνεται να νοιάζεται πολύ για τον εαυτό του , το μόνο όμως που κάνει ουσιαστικά είναι μια χωρίς επιτυχία προσπάθεια να καλύψει με κάτι άλλο την αποτυχία του να φροντίζει πραγματικά για τον εαυτό του. Ο Φρόυντ ισχυρίζεται πως ο ιδιοτελής είναι ναρκισσιστής, όπως ένα άτομο που έχει αποσύρει το ενδιαφέρον του από τους άλλους και το έστρεψε στον εαυτό του.  Είναι αλήθεια ότι οι ιδιοτελείς είναι ανίκανοι να αγαπήσουν τους άλλους, αλλά δεν είναι και ικανοί να αγαπήσουν ούτε και τους εαυτούς τους.

( ο φόβος μπροστά στην ελευθερία, Έριχ Φρομ, σελ. 167) 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s