Παιδεία και Ελευθερία/Παναγιωτόπουλος

Έχω παρατηρήσει πολλές φορές πως η παιδεία είναι ένα κοφτερό σπαθί που στρέφεται εναντίον εκείνου που το προσφέρει, κατά γενική τουλάχιστον εκτίμηση. Για τούτο και «κατά κανόνα» οι απολυταρχίες ευνοούν κοινωνική αθλιότητα και την απαιδευσία. Ο απαίδευτος έτσι που είναι γεμάτος δεισιδαιμονίες και προλήψεις, κι έτσι που είναι ξαρμάτωτος από υλική δύναμη, υποτάσσεται ευκολότερα στην εξουσία. Και αν καμιά φορά εξεγερθεί, η εξέγερσή του είναι απόρροια στυγνής απόγνωσης. Οι ορδές που οδήγησαν σε δεινές περιπέτειες οι μεγάλοι κατακτητές του κόσμου τούτου ήταν σχηματισμένες από τέτοια αφώτιστα, απαίδευτα, άβουλα πλάσματα, πεινασμένους που περίμεναν να αρπάξουν το βιος του άλλου, στερημένους που ονειρεύονταν βιασμούς, αδικημένους που προσδοκούσαν μια μέρα καλύτερη είτε σε τούτον είτε σε κάποιον άλλο κόσμο. Μπορεί κανείς να συλλογιστεί τι λογής ανθρωποειδή αποτελούσαν τα στρατεύματα του Τιμούρ, του Τζένγκινς Χανς, του Αττίλα; Τι λογής πλάσματα του Θεού ήταν το πρόσχημά τους, να υπερασπίσουν μια παρανοημένη πίστη, που καλά καλά δεν την ένιωθαν και να γίνουν defen- sores Dei αυτοί που δεν είχαν μήτε ιερό μήτε όσιο μέσα του, σκοτεινοί συρφετοί, οδηγημένοι από ηγεμόνες που ήταν εξίσου απαίδευτοι και περίμεναν να χειραγωγηθούν από επίσης απαίδευτους και φανατικούς καλόγερους; Η παιδεία, όταν παύει να είναι τυφλωτική, καθώς στα μεσαιωνικά μοναστήρια, ή και όταν, πέφτει σε γη αγαθή, δημιουργεί αναστάτωση στον εσωτερικό κόσμο του μαθητευόμενου και του εξασφαλίζει ώρες γόνιμης περισυλλογής, που σιγά σιγά τον μεταμορφώνουν σ’ ένα σύνθημα, χωρίς καλά καλά να νιώθει τη σημασία του. Ο ευπαίδευτος  δεν υιοθετεί ανεμπόδιστα τα συνθήματα. Πρώτα τα ζει και δεν τα αποδέχεται, παρά για όσο τα θεωρεί χρήσιμα. Η πνευματική ζωή – και την αναφέρω τώρα όχι στα εξωτερικά της γνωρίσματα, αλλά και στην εσωτερική της δομή- είναι πολύ ευαίσθητη και συνάμα πολύ ανθεκτική κατά το ότι η ταλαιπωρία την πεισματώνει. Φυσικά, για να κατορθώσει να υπάρξει και στα χειμερινά κλίματα, αναγκάζεται συχνά να καταφύγει στις ερμητικές μορφές του λόγου, να γίνει αλληγορία ή μύθος, να χρησιμοποιήσει διαφανή ή αδιαφανή, κατά την περίσταση, τεχνάσματα. Αλλά δεν αναπτύσσεται έτσι κανονικά και δεν εξαντλεί την προσφορά της προς τους άλλους ανθρώπους. Για τούτο, κατά βάθος, όλη αυτή ή διαδικασία του πνεύματος δεν είναι παρά η διαδικασία της ελευθερίας. Δε θα υποστηρίξω ότι η ελευθερία μπορεί να είναι απεριόριστη. Αλλά η ελευθερία του πνεύματος μπορεί και πρέπει να είναι, αρκεί να μην ξεπέφτει στη χυδαιότητα και να μην προσβάλλει τον άνθρωπο. Αν «ορίζω» σημαίνει «περιορίζω», τότε ο ορισμός της ελευθερίας δεν είναι παρά ένας θεμιτός περιορισμός. Υπάρχουν, σε όλα τα ανθρώπινα, παντού και πάντα, κάποια σύνορα, που πρέπει να μένουν αξεπέραστα προς όφελος όλων. Έχουμε το δικαίωμα ν’ αντιταχθούμε σε κάθε δόγμα, σε κάθε κώδικα, σε κάθε αυθεντία, ν’ αποδείξουμε, αν το μπορούμε, πως η αξία της είναι πολύ μικρή ή και ολωσδιόλου μηδαμινή, ν’ αντικαταστήσουμε, αν το μπορούμε επίσης, τη σαθρή αυθεντία με μια νέα, υγιέστερη, ίσαμε που κι εκείνη ν’ αποσαθρωθεί. Όλα τα ανθρώπινα είναι μεταβλητά. Έξω από όσα αναφέρονται στη σωστή εκτίμηση του ανθρώπου ως ανθρώπου. Κι εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο όπου οι καιροί μας συνάμα κρίνουν και κρίνονται.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s